مشاور : محمد علی شعبانی، کارشناس ارشد حقوق قضایی مشاور دادگستری.

به اهتمام : حمیده صفائی

پس از وقوع نکاح، زن و شوهر به حکم قانون حقوق و تکالیف گوناگونی در برابر هم پیدا می کنند.(ماده 1102 قانون مدنی)

بیشتر این حقوق جنبه ی مالی ندارد و پیوند معنوی زن و شوهر اهمیت بیشتری دارد، اما اداره ی خانواده و تربیت فرزندان، هزینه هایی دارد که باید زوجین و یا هر دو متحمل شوند. همین ضرورت باعث شده که زن و مرد از نظر مالی نیز با هم رابطه ی حقوقی پیداکنند و قانون درتنظیم این رابطه، نظارت داشته باشد. بنابراین روابط مالی و غیر مالی زن و شوهر را در دو بحث جداگانه مطرح می کنیم.

در ابتدا به روابط غیر مالی زن و شوهر نسبت به یکدیگر می پردازیم. در تنظیم روابط عاطفی زن و شوهر، اخلاق بیش از قواعد حقوقی حکومت دارد. در این رابطه، سخن از عواطف انسانی، عشق و صمیمیت و وفاداری است و حقوق برای حکومت کردن بر آنها نا توان است. به زور اجرائیه ی دادگاه، نه مرد را می توان به حسن معاشرت با زن واداشت و نه زن را به اطاعت از شوهر و وفاداری به او مجبور کرد.

-قانون مدنی برای زوجین سه دسته حقوق و تکالیف در نظر گرفته است که عبارتند از:

1-حقوق و تکالیف مشترک زوجین

2-حقوق و تکالیف منحصر به زوج

3-حقوق و تکالیف منحصر به زوجه

-حقوق و تکالیف مشترک زوجین:

الف- سکونت مشترک    ب- حسن معاشرت  

ج- معاضدت در تشیید مبانی خانواده و تربیت فرزند

ماده ی 1103 قانون مدنی:«زن و شوهر مکلف به حسن معاشرت با یکدیگرند.»

ماده ی 1104 قانون مدنی:«زوجین باید در تشیید مبانی خانواده و تربیت اولاد به یکدیگر معاضدت نمایند.»

الف- سکونت مشترک: به طور کلی زن باید در منزلی که شوهر تعیین می کند، زندگی کند و شوهر نیز وظیفه دارد که همسرش را در محل زندگی اش بپذیرد. تکلیف مربوط به سکونت مشترک به طرق مختلف از طرف قانونگذار تعیین شده است.

شوهری که از پذیرفتن زن در خانه ی خود امتناع می ورزد، ملزم است که مسکن دیگری برای او تهیه کند.

- زنی که از ایفای این وظیفه خودداری کند حقی بر نفقه ندارد، یعنی شوهر می تواند از دادن مخارج زندگی زن امتناع کند.(ماده 1108 قانون مدنی)

- زن حق دارد از مردی که کانون خانواده را رها کرده و حاضر به سکونت با زن نیست به عنوان «سوء معاشرت» و ترک زندگی خانوادگی و ایجاد «عسر و حرج» درخواست طلاق کند. (ماده ی 1130 قانون مدنی)

r امکان معاف شدن از این تکلیف: اگر زنی به سبب رفتار ناهنجار شوهر خود یا ابتلای شوهر به یکی از امراض مقاربتی، ناگزیر از انتخاب مسکن جداگانه شود، این رفتار او حق نفقه گرفتن را از بین نمی برد و دادگاه نیز نمی تواند چنین زنی را وادار به سکونت در خانه ی شوهر کند.(ماده ی 115 قانون مدنی)

اگر شوهر به خاطر رفتار ناشایست و غیر قابل تحمل زن از پذیرفتن او امتناع کند، نه تکلیفی در تهیه ی مسکن دیگر دارد و نه می توان او را به عنوان سوء معاشرت مجبور به طلاق کرد.

تهیه مسکن، یکی از ارکان تشکیل دهنده ی نفقه است و نفقه نیز باید متناسب با شؤون زن و امکان مالی شوهر داده شود. پس اگر محلی را که شوهر برای مسکن مشترک خود و همسرش انتخاب کرده با شوون زن مخالف باشد یا عرف آن را برای اقامت زن و شوهر مناسب نداند، نمی توان زن را به دلیل نرفتن به چنین خانه ای ملامت کرد. به طور مثال اگر مردی دو زن داشته باشد، نمی توان مسکن مشترکی برای آن دو معین کند و اگر با نزدیکان خویش زندگی می کند دست کم اتاقی را به زن اختصاص ندهد.

ب- حسن معاشرت: ماده ی 1103 قانون مدنی:«زن و شوهر مکلف به حسن معاشرت با یکدیگرند.» حسن معاشرت را نمی توان به درستی معین کرد، زیرا عادات و رسوم اجتماعی و درجه ی تمدن و اخلاق مذهبی در میان هر قوم، مفهوم خاصی دارد، اما به طور اجمال می توان گفت تمام اموری که از نظر اجتماعی توهین محسوب می شود یا اموری که با عشق و کانون خانواده منافات دارد(مانند ترک خانواده، بی اعتنایی به همسر و خواسته های او، اعتیاد مضر) از مصداق های «سوء معاشرت» در خانواده است.

ضمانت اجرا: سوء معاشرت زن، استحقاق او را در گرفتن نفقه از بین می برد.(ماده ی 1108 قانون مدنی)

- اگر سوء معاشرت مرد چندان باشد که زندگی برای زن غیر قابل تحمل شود، زن می تواند درخواست طلاق کند.

ج- معاضدت در تشیید مبانی خانواده و تربیت فرزند:ماده ی 1104 قانون مدنی:«زوجین باید در تشیید مبانی خانواده و تربیت اولاد خود به یکدیگر معاضدت کنند.»

تعیین حدود این وظیفه با عرف است. حقوق از همسران انتظار فداکاری ندارد. نتیجه ی مهمی که از نظر حقوقی بر این تکلیف زن و شوهر، بار می شود این است که هیچ یک از آنان حق ندارد از بابت خدماتی که در خانواده انجام می دهد و کمک هایی که به همسر خود می کند دستمزد بخواهد.

امتناع زن از یاری کردن شوهر از موارد نشوز(نافرمانی) است و استحقاق او را در گرفتن نفقه از بین می برد.بی مبالاتی شوهر درمعاضدت به عنوان سوء معاشرت است و ایجاد عسر و حرج می کند و زن می تواند درخواست طلاق کند.